Türkiye Cumhuriyeti döneminde bazı yerleşim merkezleri il statüsünden çıkarılarak ilçeye dönüştürüldü. Bu merkezlerin bir bölümü ilerleyen yıllarda yeniden il statüsüne kavuşurken, Siverek bu idari değişimlerden etkilenen ve hâlâ il olma mücadelesi veren yerleşimlerin başında geliyor.
Osmanlı’nın son dönemlerinde Diyarbakır’a bağlı bir sancak merkezi olarak yönetilen Siverek, 1908 yılında liva statüsünde teşkilatlandırıldı. Cumhuriyet’in ilanından sonra, 1923 yılında müstakil liva statüsüne kavuştu; ancak 1926 yılında alınan kararla ilçe hâline getirilerek Urfa’ya bağlandı. Aradan geçen yaklaşık bir asra rağmen kentin yeniden il olması talebi gündemden düşmüyor.
Cumhuriyet döneminde il statüsünden ilçeye dönüştürülen yerleşim merkezleri incelendiğinde; Beyoğlu, Üsküdar, Çatalca, Ergani, Gelibolu, Genç, Kozan, Siverek, Doğubayazıt, Silifke ve Şebinkarahisar gibi merkezlerin idari statü değiştirdiği görülüyor. Ancak bu yerlerin tamamının aynı tarihte veya aynı hukuki gerekçeyle ilçe yapılmadığı, her birinin idari geçmişinin ayrı ayrı ele alınması gerektiği vurgulanıyor.
Siverek’in İl Statüsünü Kaybetmesinde Öne Sürülen Gerekçeler
1926 yılında Siverek’in ilçe hâline getirilmesine ilişkin dönemin idari raporlarında çeşitli gerekçeler yer alıyor. İlgili raporlarda şu hususlara dikkat çekiliyor:
Siverek’e bağlı Viranşehir dışında başka bir kaza kalmaması ve merkezin vilayet olmaya yeterli görülmemesi,
Viranşehir’in coğrafi, sosyal ve ekonomik ilişkileri dikkate alınarak Urfa’ya bağlanmasının uygun bulunması,
Çermik kazasının kış aylarında ulaşımı zorlaştıran Kızılçubuk Çayı’nın güneyinde kalan köylerinin idari düzenlemeye tabi tutulması,
Siverek’in güneyindeki bazı köylerin yeni oluşturulan Hilvan kazasına bağlanması.
Bu düzenlemeler sonucunda Siverek’in ekonomik ve sürekli ilişkilerinin bulunduğu Urfa’ya bağlanması kararlaştırıldı.
Tarihî Bir Soru: İdari Gerekçeler mi, Güvenlik Politikaları mı?
Raporlarda idari, coğrafi ve ekonomik gerekçeler öne sürülse de, bu kararın arkasında başka unsurların olup olmadığı tartışma konusu olmaya devam ediyor. 1925 yılında yaşanan Şeyh Sait İsyanı’nın Siverek’i etkilemiş olması, bu kararda güvenlik politikalarının etkili olup olmadığı sorusunu akıllara getiriyor.
Uzmanlar, güvenlik gerekçelerinin doğrudan ilçe statüsüne düşürülme kararına neden olduğunu söyleyebilmek için dönemin resmî yazışmalarının, güvenlik raporlarının ve karar belgelerinin birlikte incelenmesi gerektiğini belirtiyor. Bu bağlamda, resmî raporlardaki idari gerekçeler ile dönemin güvenlik politikalarıyla ilgili araştırılması gereken tarihî iddialar birbirinden ayrı ele alınıyor.
Şark İstiklal Mahkemesi Dönemi ve Siverek
1925 sonrasında Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da önemli idari, siyasi ve güvenlik düzenlemeleri hayata geçirildi. Siverek’in de bu süreçten etkilenmiş olması muhtemel görülüyor. 1926 yılında alınan karara bu durumun nasıl yansıdığının netleştirilmesi için Şark İstiklal Mahkemesi kararları, hükümet yazışmaları, İçişleri Bakanlığı belgeleri ve idari raporların kapsamlı bir şekilde incelenmesi şart koşuluyor.
Kırşehir Örneği ve Hukuki Girişimler
Siverek’in il olma mücadelesi değerlendirilirken Kırşehir örneği sıkça gündeme geliyor. 1954 genel seçimlerinden sonra il statüsü kaldırılarak Nevşehir’e bağlanan Kırşehir, büyük tartışmaların ardından 1957 yılında yeniden il statüsüne kavuşturulmuştu. Kırşehir örneği, Türkiye’de idari statülerin siyasi kararlarla değiştirilebildiğini ve sonradan geri alınabildiğini gösterse de, hukukçular her kentin hukuki ve tarihî koşullarının farklı olduğunu, bu nedenle doğrudan emsal olarak değil, karşılaştırmalı idari tarih bağlamında ele alınması gerektiğini ifade ediyor.
Yıllar içerisinde Siverek’in yeniden il yapılması için çeşitli dernekler faaliyet yürüttü, mahkemelere başvuruldu ve TBMM’de siyasi girişimlerde bulunuldu. Muş, Bitlis, Artvin, Ardahan ve Kırşehir gibi kentlerin idari değişim süreçleri bu kapsamda karşılaştırmalı olarak inceleniyor.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Siverek’in İdari Yöneticileri
Siverek’in köklü idari geçmişini belgelemek adına Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e kadar görev yapan yöneticilerin dökümü çıkarıldı. Arşiv belgeleriyle karşılaştırılması gereken bu araştırma listesinde şu isimler ve yıllar yer alıyor:
Osmanlı Dönemi: Şefkat Bey (1518), Mir Muzaffer Oğlu (1518), Mir Seyid Bey (1527), Mehmet Han (1552), Nasır Bey (1553), Alaüddevle bin Mehmet (1555), İmam Kuli (1556), Ali Bey (1571), Yusuf Bey (1576), İsmail Bey (1595), Mustafa Bey (1705), Hüsnü Bey (1849), Abdullah Efendi (1850), Behram Paşa (1851), Faik Bey (1852), Veli Ağa (1853), Cafer Bey (1854), Osman Bey (1856), Mahmut Ağa (1857), Mehmet Hidayet Ağa (1857), Sadık Efendi (1857), Mahmut Sadık Efendi (1848), Mehmet Bey (1858), Ömer Paşa (1859), Sadık Efendi (1860), Derviş Ağa (1860), Sadık Bey (1866), Derviş Ağa (1867), Mehmet Emin Efendi (1867), Bayram Paşa (1869), Halil Efendi (1874), Abdurrahman Nazif (1878), Nazif Bey (1878), Said Efendi (1880), Bilal Edip (1883), Mehmet Arif Efendi (1885), Halil Bey (1886), Emin Efendi (1887), Nazif Bey (1888), Mustafa Safveti Efendi (1891), Rasih Efendi (1892), Hüseyin Paşa (1892), Mustafa Safveti (1892), Yasin Efendi (1892), Halil Rasim Efendi (1892), Mehmet Rıfat (1892), Şevket Bey (1892), Yasin Sabri Bey (1893), Mehmet Rıfat Bey (1893), Latif Bey (1893), Beş Sabri Bey (1894), Şevket Efendi (1895), Rıfat Bey (1895), Halis Efendi (1895), Şevket Bey (1896), Hasan Halid Efendi (1897), Haydar Efendi (1897), Mehmet Arif Efendi (1897), Cemil Efendi (1898), Ahmet Efendi (1898), Ali Rıza (1898), Şükrü Efendi (1899), Cemil Efendi (1899), Ahmet Efendi (1899), Cemil Efendi (1900), Kadri Efendi (1902), Mansur Abdusanet Bey (1902), Hüseyin Şükrü (1902), İbrahim Hakkı (1904), Halid Bey (1904), Kemal Bey (1905), Sami Efendi (1906), Abdülaziz Efendi (1906), Hasan Kemal Efendi (1907), Kadri Efendi (1907), Şevket Bey (1909), Ethem Fehmi Bey (1915).
1925 Yılında Siverek’e Atanan İlk Valiler ve Atatürk İmzalı Kararname
Siverek’in 1923 yılında müstakil liva statüsü kazanmasının ardından, kent idari tarihinde dönüm noktası olan 1925 yılında iki vali görev yaptı:
Fettah Bey (1925)
Sabri Bey (1925)
Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri, Atatürk’ün imzasını taşıdığı belirtilen vali atama kararnamesi ve İçişleri Bakanlığına gönderilen resmî yazı oldu. Bu belgelerin tarihleri, karar numaraları ve atama detayları Siverek’in geçmişteki bağımsız idari yapısını kanıtlayan en önemli arşiv materyalleri arasında yer alıyor.
22 Ekim 1930 tarihinde Siverek Belediyesinin kaymakamlığa bağlandığı belirtilirken, bu düzenlemenin dayanağı olan kararın da ayrıca doğrulanması gerektiği ifade ediliyor.
Cumhuriyet Döneminde Görev Yapan Kaymakamlar
Siverek’in ilçe statüsüne dönüştürülmesinin ardından görev yapan kaymakamların dökümü şu isimlerden oluşuyor:
Mahmut Nedim Bey (1933)
Raif Bey (1936)
Hamdi Kiper (1939)
Avni Molu (1943)
Rauf Sümer (1952)
Cüneyt Toprak (1988)
İbrahim Halil Ertekin (2003)
Serdar Yavuz (2004)
Kemal Yıldız (2007)
Mahmut Hersanlı (2010)
Hamza Erkal (2012)
Dr. Vural Karagül (2015)
Metin Demirel (2017)
Mustafa Çiftçiler (2018)
Hasan Ongu (2020)
Aziz Gölbaşı (2021)
Musa Aydemir (2025)
Salih Sak (2025)
TBMM’ye Verilen Kanun Teklifleri ve Önergeler
Siverek’in yeniden il statüsüne kavuşması için Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) yıllar içerisinde çeşitli yasal girişimlerde bulunuldu. Tutanaklara geçen önerge sahipleri şunlardır:
1. Ahmet Karavar — Refah Partisi (RP)
2. Mustafa Fettahlıoğlu — Milliyetçi Hareket Partisi (MHP)
3. Altan Tan — Barış ve Demokrasi Partisi (BDP)
4. Sezgin Tanrıkulu — Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)
Bu milletvekillerinin Meclis’e sunduğu önergelerin tarihleri, içerikleri ve gerekçeleri Siverek’in mücadelesinin parlamenter boyuttaki en somut belgelerini oluşturuyor.
Sonuç: Siverek Bir Asırdır Haklı Mücadelesini Sürdürüyor
Araştırmayı kaleme alan Ferit Telek, Siverek’in geçmişte müstakil bir liva olduğunu hatırlatarak, yaklaşık bir asırdır süren bu mücadelenin yalnızca idari bir unvan meselesi olmadığını vurguluyor. Siverek’in tarihi konumu, ekonomik potansiyeli, coğrafi önemi ve kamu hizmetlerine erişim ihtiyaçları doğrultusunda yeniden il statüsüne kavuşması gerektiği gerçeği, tüm belgeleri ve tarihi arka planıyla bir kez daha gözler önüne seriliyor.
Kaynak Ferit Telek
